ครีมแยกชั้น เขย่าแล้วใช้ต่อได้?
สรุป 30 วินาที
- คำตอบสั้นๆ: ไม่แนะนำ ครีมส่วนใหญ่คือ หยดน้ำมันจิ๋วกระจายอยู่ในน้ำ โดยมีอิมัลซิไฟเออร์เกาะรอบหยดไม่ให้รวมตัวกัน พอหยดรวมกันจนเห็นเป็นชั้น นั่นคือครีมที่เสื่อมสภาพแล้ว
- อิมัลซิไฟเออร์มีสองด้าน ด้านหนึ่งชอบน้ำ อีกด้านชอบน้ำมัน แต่มันช่วยได้แค่ชะลอ ครีมทุกสูตรคงตัวได้ชั่วคราวเท่านั้น
- US FDA เตือนว่าอย่าเก็บเครื่องสำอางในที่ร้อนอย่างในรถ เพราะความร้อนทำให้สารกันเสียเสื่อมและเชื้อโตเร็วขึ้น และให้ทิ้งเมื่อสีหรือกลิ่นเปลี่ยน
- ข้อยกเว้น: ขวดที่ฉลากบอกให้เขย่าก่อนใช้ ตั้งใจออกแบบให้แยกสองชั้น อันนั้นเป็นปกติของสูตร
คลิป 44 วินาที จากซีรีส์ "ในขวดมีอะไร พี่เลซ?" ตอน 5 · บทความด้านล่างขยายความจากคลิปพร้อมที่มา
ทำไมน้ำกับน้ำมันในครีมถึงไม่แยก
น้ำกับน้ำมันไม่ยอมผสมกันเอง เทน้ำมันลงแก้วน้ำยังไงก็ลอยเป็นชั้น ครีมบำรุงส่วนใหญ่จึงทำเป็น หยดน้ำมันจิ๋วๆ กระจายอยู่ในน้ำ ที่เรียกว่าอิมัลชันแบบน้ำมันในน้ำ ซึ่งเป็นรูปแบบหลักของครีมหน้า โลชั่น และกันแดดหลายสูตร หยดในครีมยุคใหม่เล็กราว 1–10 ไมโครเมตร คือไม่กี่ในพันของมิลลิเมตร และครีมมีน้ำมันอยู่ราว 10–25% โดยน้ำหนัก (Dahl et al. 2018)
สิ่งที่ทำให้หยดเหล่านี้ไม่วิ่งมาชนกันแล้วรวมเป็นชั้น คือ อิมัลซิไฟเออร์ สารที่ทำหน้าที่เป็นตัวกลางระหว่างน้ำกับน้ำมัน
อิมัลซิไฟเออร์ทำงานยังไง
โมเลกุลอิมัลซิไฟเออร์มีสองด้าน หัวด้านหนึ่งชอบน้ำ หางอีกด้านชอบน้ำมัน มันจึงไปเกาะอยู่ที่ผิวรอยต่อของหยดน้ำมัน หางมุดเข้าไปในหยด หัวหันออกหาน้ำ กลายเป็นชั้นห่อหยดไว้ ชั้นนี้ลดแรงตึงผิวระหว่างน้ำกับน้ำมัน และชะลอไม่ให้หยดที่เข้าใกล้กันรวมตัว (KRÜSS Scientific: Emulsion · Hinderink 2021)
ในครีมจริง อิมัลซิไฟเออร์มักทำงานร่วมกับสารเพิ่มเนื้อ เช่น แฟตตี้แอลกอฮอล์และกลีเซอริลสเตียเรต ซึ่งช่วยให้เนื้อข้นและหยดขยับยากขึ้น (Dahl et al. 2018) ตัวกลางจึงเป็นทีม ไม่ได้พึ่งสารตัวเดียว
ดูที่ฉลากยังไง
บนฉลากอาจเจอชื่ออิมัลซิไฟเออร์ที่พบบ่อย เช่น
| ชื่อบนฉลาก | คืออะไร |
|---|---|
| Polysorbate 20 / 60 / 80 | สารลดแรงตึงผิวชนิดไม่มีประจุ ทำหน้าที่อิมัลซิไฟเออร์ (COSMILE Europe) คณะผู้เชี่ยวชาญ CIR ประเมินตั้งแต่ปี 1984 ว่าปลอดภัยตามปริมาณที่ใช้ในเครื่องสำอาง (CIR 1984) |
| Lecithin | สารจากธรรมชาติกลุ่มฟอสโฟลิพิด ทำหน้าที่บำรุงผิว อิมัลซิไฟเออร์ และสารลดแรงตึงผิว CIR สรุปว่าปลอดภัยตามปริมาณที่ใช้ (Johnson et al. 2020) |
| Glyceryl Stearate, Cetearyl Alcohol, Polyglyceryl-3 Stearate | ชื่ออื่นที่มักอยู่ในระบบอิมัลซิไฟเออร์ร่วมกัน (ยกเป็นตัวอย่างชื่อ ยังไม่ได้เปิดรายงานประเมินของแต่ละตัว) |
ชื่อพวกนี้มักอยู่กลางๆ รายการส่วนผสม เจอแล้วไม่ต้องตกใจ มันคือเหตุผลที่ครีมเนียนเป็นเนื้อเดียวตั้งแต่วันที่เปิดขวด
แต่คงตัวได้แค่ชั่วคราว
นี่คือข้อที่ต้องรู้ อิมัลชันเป็นระบบที่ "เสถียรชั่วคราว" แม้ใส่อิมัลซิไฟเออร์แล้วก็ตาม ทางฟิสิกส์มันมีแนวโน้มจะแยกเฟสเสมอ สารช่วยได้แค่ทำให้ช้าลง (KRÜSS Scientific) กลไกที่ทำให้เสียมีหลายแบบ เช่น หยดลอยตัวขึ้นข้างบน หยดจับกลุ่ม หยดรวมกันเป็นหยดใหญ่ และหยดใหญ่กินหยดเล็ก (Adu-Gyamfi & Sarker 2021) วันหนึ่งหยดพวกนี้ก็เริ่มรวมกันจนเห็นเป็นชั้น
US FDA ระบุว่าอิมัลชันแยกชั้นได้ และจัดเป็นหนึ่งในลักษณะของการเสื่อมสภาพของเครื่องสำอาง เช่นเดียวกับสี เนื้อ หรือกลิ่นที่เปลี่ยนไปจากความร้อน แสง และอากาศ (US FDA: Shelf Life) และในอีกหน้าหนึ่งแนะนำให้ทิ้งเครื่องสำอางเมื่อสีหรือกลิ่นเปลี่ยน (US FDA: Using Cosmetics Safely)
ประเด็นสำคัญ: เขย่าแล้วครีมดูกลับมาเนียนได้ชั่วคราว แต่สิ่งที่ทำให้มันแยกชั้นยังอยู่ และไม่มีแหล่งไหนรับรองว่าครีมที่คนกลับแล้วยังปลอดภัยเหมือนเดิม การหยุดใช้ไว้ก่อนเป็นคำแนะนำของช่อง
ข้อยกเว้นคือผลิตภัณฑ์ที่ ตั้งใจออกแบบให้เป็นสองชั้น เช่น รีมูฟเวอร์แบบสองเฟสที่ชั้นน้ำกับชั้นน้ำมันแยกกันตอนตั้งทิ้งไว้ เขย่าให้ผสมชั่วคราวก่อนใช้ แล้วกลับมาแยกอีก สูตรแบบนี้มีอยู่จริง ถึงขั้นมีสิทธิบัตร (สิทธิบัตร EP1514534B1) ถ้าฉลากเขียนว่า "เขย่าก่อนใช้" การแยกชั้นคือเรื่องปกติของสูตรนั้น
ทริกคนขี้เกียจ
- อย่าทิ้งครีมไว้ในรถร้อนๆ ความร้อนทำให้สารกันเสียเสื่อมและเชื้อโตไวขึ้น (หลักทั่วไปตาม US FDA) วางในห้องน้ำที่ร้อนชื้นก็ไม่ดีเท่าไร ปิดฝาให้สนิททุกครั้ง
- เนื้อแยกชั้น กลิ่นหรือสีเปลี่ยน → หยุดใช้ไว้ก่อน (ส่วนสี/กลิ่นเปลี่ยนอิง US FDA · ส่วนเนื้อแยกชั้นเป็นคำแนะนำของช่อง)
- ยกเว้นขวดที่ฉลากบอกให้เขย่าก่อนใช้ อันนั้นเป็นปกติของสูตร
- ดูวันหมดอายุหรือสัญลักษณ์กระปุกเปิดฝา (เช่น 12M = ใช้ได้ 12 เดือนหลังเปิด) บนกล่องสินค้าที่ผลิตตามกฎยุโรป ซึ่งใช้สัญลักษณ์นี้แทนวันหมดอายุเมื่อสินค้ามีอายุเกิน 30 เดือน (EU Reg. 1223/2009 Art. 19) (ข้อนี้เพิ่มจากคลิป)
แบบนี้ควรไปหาหมอ
- ใช้ครีมที่เนื้อเปลี่ยนไปแล้วเกิด ผื่นแดง คัน ตุ่มหนอง หรือบวม โดยเฉพาะรอบดวงตา อาจเป็นการติดเชื้อหรือแพ้ ให้หยุดใช้และพบแพทย์
- ตาแดง เจ็บ หรือมีขี้ตาผิดปกติ หลังใช้ผลิตภัณฑ์รอบดวงตาที่เก็บไว้นาน
- บทความนี้ให้ความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำวินิจฉัย
ที่มา 11 รายการ
กดเข้าไปอ่านต้นฉบับได้ทุกรายการ · ตัวเลขทุกตัวในบทความมาจากรายการด้านล่าง · ถ้าหาต้นฉบับไม่เจอ เราไม่ใส่ตัวเลขนั้น
- US FDA. Shelf Life and Expiration Dating of Cosmetics (ปรับปรุง 25 ก.พ. 2022). fda.gov — ไม่เก็บในที่ร้อนเช่นในรถ (ความร้อนทำให้สารกันเสียเสื่อม เชื้อโตเร็ว) · อิมัลชันแยกชั้นเป็นลักษณะหนึ่งของการเสื่อมสภาพ
- US FDA. Using Cosmetics Safely (ปรับปรุง 15 ต.ค. 2024). fda.gov — ทิ้งเมื่อสีหรือกลิ่นเปลี่ยน
- Dahl V, Friedrich A, Meyer J, et al. (2018). Structural Analysis of a Modern o/w-Emulsion Stabilized by a Polyglycerol Ester Emulsifier and Consistency Enhancers. Colloids Interfaces 2(1):3. mdpi.com — O/W มีบทบาทหลักในผลิตภัณฑ์บำรุงผิว · น้ำมัน 10–25% · หยด 1–10 µm · อิมัลซิไฟเออร์ทำงานร่วมกับสารเพิ่มเนื้อ
- Adu-Gyamfi N, Sarker DK. (2021). Interfacial Effects and the Nano-Scale Disruption in Adsorbed-Layer of Acrylate Polymer–Tween 80 Fabricated Steroid-Bearing Emulsions. Nanomaterials 11(6):1612. pmc.ncbi.nlm.nih.gov — อิมัลชันเสถียรชั่วคราว · กลไกการเสีย (ลอยตัว จับกลุ่ม รวมหยด หยดใหญ่กินหยดเล็ก)
- Hinderink EBA. (2021). Food emulsions stabilised by blends of plant and dairy proteins. วิทยานิพนธ์ปริญญาเอก Wageningen University. edepot.wur.nl — อิมัลซิไฟเออร์เกาะที่ผิวรอยต่อน้ำ–น้ำมัน ลดแรงตึงผิว กันหยดรวมตัว (งานในอิมัลชันอาหาร หลักการเดียวกัน)
- Regulation (EC) No 1223/2009, Article 19(1)(c). legislation.gov.uk — สินค้าอายุเกิน 30 เดือนใช้สัญลักษณ์ระยะเวลาหลังเปิด (PAO) แทนวันหมดอายุ
- KRÜSS Scientific. Glossary: Emulsion. kruss-scientific.com — อิมัลชันไม่เสถียรทางอุณหพลศาสตร์ · สารลดแรงตึงผิวหัวชอบน้ำ หางชอบน้ำมัน ชะลอการรวมตัว
- COSMILE Europe. Polysorbate 20. cosmileeurope.eu — หน้าที่ surfactant – emulsifying
- CIR Expert Panel (1984). Final Report on the Safety Assessment of Polysorbates 20, 21, 40, 60, 61, 65, 80, 81, and 85. Int J Toxicol 3(5):1–82. arch.neicon.ru — ปลอดภัยที่ความเข้มข้นที่ใช้
- Johnson W, Bergfeld WF, Belsito DV, et al. (2020). Safety Assessment of Lecithin and Other Phosphoglycerides as Used in Cosmetics. Int J Toxicol 39(2 Suppl):5S–25S. pure.psu.edu — หน้าที่บำรุงผิว อิมัลซิไฟเออร์ สารลดแรงตึงผิว · ปลอดภัยตามปริมาณที่ใช้
- L'Oréal (2007). Biphasic composition and its uses in cosmetics. สิทธิบัตร EP1514534B1. patents.google.com — สูตรสองเฟสที่แยกตอนตั้งทิ้งไว้ เขย่าให้ผสมชั่วคราว
สินค้าที่เราคัดสำหรับเรื่องนี้ กำลังคัด
ระหว่างนี้ ใช้ดูฉลากยังไงด้านบนเลือกตัวที่มีอยู่แล้วได้เลย
อ่านต่อเรื่องใกล้กัน
